1. Giriş
Hukuk ve ekonomi, modern toplumlarda birbirinden bağımsız düşünülemeyen iki temel kurumsal alandır. Hukuk sistemi, mülkiyet haklarının korunması, sözleşme güvenliği, uyuşmazlık çözümü ve düzenleyici çerçeve aracılığıyla ekonomik faaliyetlerin işlem maliyetlerini belirlerken; ekonomi, hukukun uygulanabilirliğini, kaynak tahsisini ve toplumsal adalet algısını şekillendirmektedir.
Türkiye’de 2020’li yılların ikinci yarısında bu karşılıklı bağımlılık, yüksek enflasyon, yargı süreçlerindeki aksamalar, yapısal reform ihtiyacı ve uluslararası belirsizlikler bağlamında daha da belirginleşmiştir.
2. Ortak Sorun Alanları
2.1. Hukuki Öngörülebilirlik ve Yargı Bağımsızlığı
Türk hukuk sisteminin en kritik yapısal sorunlarından biri, hukuki belirlilik ve öngörülebilirliğin zayıflamasıdır. Torba yasalar aracılığıyla yapılan sık mevzuat değişiklikleri (Vergi Usul Kanunu, Kamu İhale Kanunu, Ceza İnfaz Kanunu vb.), ekonomik aktörlerin uzun vadeli karar alma süreçlerini belirsizleştirmektedir. Avrupa Komisyonu’nun 2025 Türkiye Raporu, yargının hâlâ yürütmenin etkisi altında olduğunu ve sistemik sorunların kalıcı biçimde giderilmediğini tespit etmektedir. 2025-2029 Yargı Reformu Strateji Belgesi ve 2026 yılında gündeme gelen 12. Yargı Paketi, bu alanda atılan adımlar olmakla birlikte, uygulamadaki etkinlik hâlâ tartışma konusudur.
Yargı süreçlerinin uzaması, hem dava masraflarını artırmakta hem de kararların ekonomik değerini eritmektedir. Özellikle işçi alacağı, kira ve boşanma davalarında enflasyonist ortam, yargılama giderlerini ve avukatlık ücretlerinin reel değerini olumsuz etkilemektedir. Hakim ve savcı uzmanlaşma eksikliği ile bilirkişilik belirsizlikleri, yargılama kalitesini düşüren ek faktörler olarak öne çıkmaktadır.
2.2. Yüksek ve Kalıcı Enflasyon
En güncel veri olan Haziran 2026 Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) sonuçlarına göre, yıllık enflasyon % 32,11, aylık enflasyon ise % 0,99 seviyesindedir. Bu oran, Mayıs 2026’daki %32,61’lik seviyeye göre sınırlı bir gerileme göstermekle birlikte, hâlâ OECD ülkeleri arasında en yüksek düzeylerden biridir.
Bağımsız Enflasyon Araştırma Grubu (ENAG) verileri ise aynı dönemde yıllık enflasyonu % 51,49 olarak ölçmüştür. Yüksek enflasyon, sözleşmelerin gerçek değerini bozmakta, mahkeme kararlarının uygulanabilirliğini zayıflatmakta, CMK ve serbest meslek ücret tarifelerinin reel erimesine yol açmakta ve kira piyasasında fahiş zam baskısını sürdürmektedir.
2.3. Gelir Adaletsizliği, Vergi Yapısı ve Kayıt Dışı Ekonomi
Vergi yükünün ağırlıklı olarak dolaylı vergiler üzerinden nihai tüketiciye yansıması, gelir dağılımı adaletsizliğini derinleştirmektedir. Faaliyet geleceği olmayan, borç finansmanı ile ayakta tutulan “zombi şirketler”in hane halkına dolaylı yük getirmesi, kaynak tahsisinde etkinsizliğe yol açmaktadır. Elden ücret ve elden kira uygulamaları hem çalışan refahını hem devlet gelirlerini azaltmakta; kayıt dışı ekonomi ile kara para risklerini artırmaktadır.
2.4. Eğitim, Liyakat, Etik ve Toplumsal Bilinç Eksiklikleri
Mesleki ve teknik eğitim yetersizlikleri ara eleman sorununu büyütürken, genel eğitim kalitesindeki düşüş toplumsal bilinç ve etik normlarda aşınmaya neden olmaktadır. Liyakat eksikliği hem kamu hem özel sektörde verimlilik kaybı yaratmakta; toplumsal kopuş riskini artırmaktadır.
2.5. Teknoloji, Çevre ve Diğer Yapısal Sorunlar
Yapay zekâ uygulamalarının (dava dilekçesi yazımı, vergi denetimi, bankacılık algoritmaları) hukuki sınırlarının belirsizliği, yeni risk alanları oluşturmaktadır. Çevre hukuku ve yeşil dönüşüm alanında mevcut düzenlemelerin yetersizliği, orman yangınları gibi afetlerin ekonomik ve hukuki maliyetlerini artırmaktadır.
3. Ortak Çözüm Önerileri
Ortak sorunların çözümü, kısa vadeli istikrar önlemleri ile uzun vadeli kurumsal reformların eş zamanlı yürütülmesini gerektirmektedir. Önerilen reform paketi şu başlıklarda toplanabilir:
Vergi ve Maliye Alanı
Dolaylı vergilerin payının azaltılması, vergi yükünün gelire göre tabana yayılması; şeffaf firmalara yönelik teşviklerin artırılması; yapay zekâ destekli denetimin hukuki çerçevesinin netleştirilmesi.
Yargı Reformu
Hakim ve savcı uzmanlaşmasının teşviki, Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavı (HMGS) sorularının niteliksel dönüşümü, bilirkişilik standartlarının belirlenmesi, alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemlerinin yaygınlaştırılması ve torba yasaların sınırlandırılması. 2025-2029 Yargı Reformu Strateji Belgesi’nin etkin uygulanması kritik önem taşımaktadır.
Kurumsal Yönetişim
Merkez Bankası, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) ve Rekabet Kurumu’nun operasyonel bağımsızlığının güçlendirilmesi; bağımsız denetimin kapsamının genişletilmesi; parafiskal gelirlerde şeffaflığın sağlanması.
Eğitim ve Etik
Eğitim müfredatlarının teori-pratik entegrasyonuyla yeniden tasarlanması; liyakat sisteminin güçlendirilmesi; hukuk okuryazarlığı ve ekonomik bilinç programlarının yaygınlaştırılması.
Dijitalleşme ve Yeşil Dönüşüm
Kayıt dışı ekonomiyle mücadelede uçtan uca dijitalleşme; yapay zekâ uygulamalarının etik ve hukuki sınırlarının regüle edilmesi; çevre hukukunun güçlendirilmesi.
4. Yapısal Ayrışma Noktaları
Hukuk ve ekonomi alanları, ortak sorunlara rağmen şu açılardan ayrışmaktadır:
• Zaman Ufku: Ekonomi politikaları kısa-orta vadeli sonuç üretirken, hukuk reformları uzun vadeli ve geri dönüşü zor sonuçlar doğurur.
• Ölçülebilirlik: Ekonomik göstergeler nicel ve uluslararası karşılaştırılabilirken, yargı bağımsızlığı ve etik normlar daha nitelikseldir.
• Politika Araçları: Ekonomide esnek araçlar (faiz, vergi, teşvik) kullanılırken, hukukta anayasa, kanun ve yargı kararları daha katıdır.
• Uluslararası Baskı Kanalları: Ekonomi IMF, Dünya Bankası ve kredi derecelendirme kuruluşları üzerinden hızlı tepki alırken; hukuk Avrupa Konseyi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ve Avrupa Birliği ilerleme raporları üzerinden daha siyasi ve uzun vadeli etkileşim yaratır.
5. Güncel Ulusal ve Uluslararası Etkiler
Ulusal Düzey
Haziran 2026 itibarıyla yıllık enflasyonun %32,11 seviyesinde seyretmesi, hane halkı refahını ve girişimcilik ortamını baskılamaya devam etmektedir. Büyüme tahminleri 2026 için %2,8-3,7 bandında değişmektedir. 2023 depremlerinin yeniden yapılanma maliyetleri kamu maliyesine ek yük getirmeye devam etmektedir. Kira piyasasındaki gerilimler, elden ücret uygulamaları ve mesleki ücret tarifelerinin reel erimesi, günlük yaşamda ekonomik-hukuki baskıyı somutlaştırmaktadır.
Uluslararası Düzey
Türkiye’nin G20 ve OECD üyeliği ile Avrupa Birliği Gümrük Birliği ilişkisi avantaj sunarken, hukukun üstünlüğü endişeleri Avrupa Birliği üyelik sürecini fiilen dondurmuş durumdadır. Jeopolitik gerilimler (Orta Doğu ve enerji fiyatları) hem enflasyon hem dış ticaret dengesi üzerinde baskı yaratmaktadır. Dünya Bankası ve IMF, kısa vadeli istikrar kazanımlarını takdir etmekle birlikte, kalıcı büyüme için yapısal ve kurumsal reformların zorunlu olduğunu vurgulamaktadır.
SONUÇ
Türk hukuku ile Türk ekonomisi arasındaki ilişki, güven, şeffaflık ve liyakat kavramları üzerinden şekillenmektedir. Mevcut veriler, enflasyonda sınırlı bir gerileme eğilimi göstermekle birlikte, yapısal sorunların devam ettiğini ortaya koymaktadır.
Hukuki öngörülebilirliğin güçlendirilmesi, vergi adaletinin sağlanması, eğitim ve liyakat reformlarının hayata geçirilmesi ile dijital-yeşil dönüşümün hukuki altyapısının tamamlanması halinde, Türkiye hem ulusal refahını artırabilir hem de uluslararası sistemde daha öngörülebilir bir aktör haline gelebilecektir. Aksi takdirde, iki alan arasındaki gerilim, sürdürülebilir kalkınma hedefini zora sokmaya devam edecektir.
Gelecek araştırmalar, hukuki problemlerin ekonomik sonuçları ile ekonomik problemlerin hukuki yansımaları arasındaki nedensellik ilişkisini daha güçlü ampirik yöntemlerle test etmelidir.
KAYNAKÇA
Avrupa Komisyonu. (2025). Türkiye 2025 Raporu. https://enlargement.ec.europa.eu/document/download/4bb4ddd1-4f20-4ee0-92db-926996ec8dd1_en?filename=t%C3%BCrkiye-report-2025.pdf
ABD Dışişleri Bakanlığı. (2025). 2025 Investment Climate Statements: Türkiye. https://www.state.gov/reports/2025-investment-climate-statements/turkey
Dünya Bankası. (2025). Türkiye Economic Monitor (November 2025). https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099233001132638597
Dünya Bankası. (2026). Turkey Overview. https://www.worldbank.org/en/country/turkey/overview
IMF. (2026). World Economic Outlook Database. https://www.imf.org/en/Publications/WEO
Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2024). Medium Term Program (2025-2027). https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2024/10/Medium_Term_Program_2025-2027-11102024.pdf
Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2025). Medium Term Program (2026-2028). https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2025/10/Medium-Term-Program-2026-2028.pdf
TÜİK. (2026). Tüketici Fiyat Endeksi, Haziran 2026. https://veriportali.tuik.gov.tr/en/press/58289
Adalet Bakanlığı. (2025). Yargı Reformu Stratejisi Eylem Planı (2025-2029). https://sgb.adalet.gov.tr/Home/SayfaDetay/yargi-reformu-stratejisi-eylem-plani13052025023104
Özmumcu, M. O. (2025-2026). Hukuk ve Ekonomi Projesi Platformu 2025-2026 Dönemi Faaliyet Raporu. https://www.muctebaonurhanozmumcu.com/hukuk-ve-ekonomi-projesi-platformu-2025-2026-donemi-faaliyet-raporu/
BTI Project. (2026). BTI 2026 Türkiye Country Report. https://bti-project.org/en/reports/country-report/TUR
ABD Kongre Araştırma Servisi. (2026). Turkey (Türkiye): Major Issues and U.S. Relations. https://www.congress.gov/crs-product/R44000
Yetkin Report. (2024). Ekonomik sorunlara kalıcı çözüm: Daha iyi yargı. https://yetkinreport.com/2024/03/14/ekonomik-sorunlara-kalici-cozum-daha-iyi-yargi/
Trading Economics. (2026). Turkey Inflation Rate. https://tradingeconomics.com/turkey/inflation-cpi
MÜCTEBA ONURHAN ÖZMUMCU
EKONOMİST
